ভাৰতৰ ৰাজনীতিত শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা

ভাৰত এখন গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ। ইয়াত ১৪০ কোটিৰো অধিক লোকে বসবাস কৰে। এই জনসাধাৰণৰ ভোটৰ জৰিয়তে চৰকাৰ গঠন কৰে আৰু ৰাজনৈতিক নেতাসকলে দেশ শাসন কৰে। কিন্তু এই বিশাল আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশত ৰাজনীতিৰ মানদণ্ড বহু সময়ত তললৈ নামি যায়। তাৰ মূল কাৰণসমূহৰ ভিতৰত এটা হ’ল—ৰাজনৈতিক নেতা আৰু জনপ্ৰতিনিধিসকলৰ শৈক্ষিক যোগ্যতাৰ অভাৱ। এতিয়া প্ৰশ্ন উঠেঃ ভাৰতৰ ৰাজনীতিত শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছিল নেকি? উত্তৰটোঃ হয়—অতি প্ৰয়োজন।

পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰগতি, উন্নয়ন আৰু ভৱিষ্যত নিৰ্ভৰ কৰে দেশখনৰ ৰাজনৈতিক নেতৃত্বৰ ওপৰত। বৰ্তমান সময়ত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত প্ৰাৰ্থী বা নেতাসকলৰ শিক্ষাগত অৰ্হতা বা শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা এক চৰ্চিত আৰু বিতৰ্কিত বিষয়। যদিও ভাৰতীয় সংবিধানত জনপ্ৰতিনিধি হ’বলৈ কোনো নিৰ্দিষ্ট শিক্ষাগত অৰ্হতাৰ কথা উল্লেখ নাই, তথাপিও পৰিৱৰ্তিত বিশ্ব আৰু আধুনিক শাসন ব্যৱস্থাত শিক্ষাৰ গুৰুত্বক নুই কৰিব নোৱাৰি। সংবিধানৰ ৮৪ নং অনুচ্ছেদ (সাংসদৰ বাবে) আৰু ১৭৩ নং অনুচ্ছেদ (বিধায়কৰ বাবে) অনুসৰি প্ৰাৰ্থীজন কেৱল ভাৰতীয় নাগৰিক হোৱা আৰু নিৰ্দিষ্ট বয়সৰ সীমা অতিক্ৰম কৰাই বাধ্যতামূলক। বৰ্তমানৰ সাংবিধানিক নিয়ম অনুসৰি এজন প্ৰাৰ্থীৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অৰ্হতা সমূহ হ’লঃ

১. তেওঁ ভাৰতৰ নাগৰিক হ’ব লাগিব।

২. লোকসভা বা বিধানসভাৰ বাবে তেওঁৰ বয়স কমেও ২৫ বছৰ হ’ব লাগিব (ৰাজ্যসভাৰ বাবে ৩০ বছৰ)।

৩. তেওঁ মানসিকভাৱে বিকাৰগ্ৰস্ত হ’ব নালাগিব।

৪. তেওঁৰ বিৰুদ্ধে কোনো গুৰুতৰ অপৰাধত দোষী সাব্যস্ত হোৱা তথ্য থাকিব নালাগিব। কিন্তু তেওঁ সাক্ষৰ নে নিৰক্ষৰ, বা তেওঁৰ কোনো ডিগ্ৰী আছে নে নাই, সেয়া নিৰ্বাচন খেলিবলৈ বাধা নহয়।

শিক্ষাগত অৰ্হতা কিয় বাধ্যতামূলক কৰা হোৱা নাই?ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰণেতাসকলে (যেনে ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ) ইচ্ছাকৃতভাৱে শিক্ষাগত অৰ্হতাৰ চৰ্তটো ৰখা নাছিল। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ আছিলঃ

১.সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰঃ ভাৰত এখন গণতান্ত্ৰিক দেশ। ইয়াত প্ৰতিজন নাগৰিকৰে দেশ শাসনত অংশ লোৱাৰ অধিকাৰ আছে। শিক্ষাৰ চৰ্ত লগালে দেশৰ এক বৃহৎ অংশ (যিসকল অশিক্ষিত বা দৰিদ্ৰ) নেতৃত্ব দিয়াৰ অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত হ’ব।

২.স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ পটভূমিঃ স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ অতি কম আছিল। যদি তেতিয়া শিক্ষাগত অৰ্হতা বাধ্যতামূলক কৰা হ’লহেঁতেন, তেন্তে বহুতো মহান স্বাধীনতা সংগ্ৰামীয়েই দেশ শাসনৰ পৰা বাদ পৰিলহেঁতেন।

৩.নেতৃত্বৰ গুণাৱলীঃ এজন ভাল নেতা হ’বলৈ কেৱল কিতাপৰ জ্ঞান থাকিয়েই নহয়, বৰঞ্চ সমাজৰ সমস্যা বুজি পোৱা, মানুহৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰা আৰু জনসেৱাৰ মনোভাৱ থকাটো অধিক জৰুৰী বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। কিন্তু বৰ্তমান সময়ত ৰাজনৈতিক ক্ষেত্রখনত শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অধিক। 

শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু গুৰুত্বঃ 

১. জটিল নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু প্ৰশাসনঃ দেশ এখনৰ শাসন ব্যৱস্থা চলাই নিবলৈ অৰ্থনীতি, বিদেশ নীতি, প্ৰতিৰক্ষা, বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যা আদি বিভিন্ন জটিল বিষয়ৰ ওপৰত সিদ্ধান্ত ল’ব লগা হয়। এজন শিক্ষিত জনপ্ৰতিনিধিয়ে এই বিষয়বোৰৰ গভীৰতা সহজে বুজি পাব পাৰে আৰু সেই অনুসৰি সঠিক নীতি (Policy) প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।

২. সংবিধান আৰু আইনৰ জ্ঞানঃ সংসদ বা বিধানসভাত আইন প্ৰণয়ন কৰা হয়। এজন বিধায়ক বা সাংসদ হিচাপে সংবিধানৰ বিভিন্ন ধাৰা, সংসদীয় প্ৰক্ৰিয়া আৰু দেশৰ আইন-কানুনৰ জ্ঞান থকাটো অতি আৱশ্যক। শিক্ষিত নেতাসকলে সংসদীয় বিতৰ্কত অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

৩. আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্কঃ বিশ্বায়নৰ যুগত ভাৰতে বিশ্বৰ অন্যান্য দেশৰ সৈতে সুসম্পৰ্ক বৰ্তাই ৰাখিব লাগে। আন্তৰ্জাতিক মঞ্চত ভাৰতক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবলৈ, বিদেশী ৰাষ্ট্ৰনেতা বা বিনিয়োগকাৰীৰ সৈতে আলোচনা কৰিবলৈ ভাষাৰ জ্ঞান আৰু কূটনীতিৰ বুজ থকাটো জৰুৰী। শিক্ষা এই ক্ষেত্ৰত এক শক্তিশালী আহিলা।

৪. সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতাঃ শিক্ষা কেৱল ডিগ্ৰী অৰ্জন কৰাই নহয়, ই মানুহৰ চিন্তাশক্তি আৰু বিশ্লেষণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে। এজন সুশিক্ষিত নেতাই জৰুৰীকালীন অৱস্থাত, যেনে— প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, মহামাৰী বা অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সময়ত তথ্য-পাতি বিশ্লেষণ কৰি সঠিক সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে।

৫. কাৰ্যালয়ৰ সৈতে সমন্বয়ঃ চৰকাৰী কাম-কাজত প্ৰশাসনিক বিষয়াসকলৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ। এজন মন্ত্ৰী বা জনপ্ৰতিনিধিয়ে প্ৰশাসনিক বিষয়াসকলৰ কাম-কাজ তদাৰক কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকক সঠিক নিৰ্দেশনা দিবলৈ নথিপত্ৰ বা ফাইলসমূহ বুজি পোৱাৰ ক্ষমতা থাকিব লাগিব। 

ভাৰতীয় ৰাজনীতিত শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অপৰিসীম, কিন্তু ই একমাত্ৰ মাপকাঠি হ’ব নোৱাৰে। তথাপিও ভাৰতৰ ৰাজনীতিত শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীতা দিনক দিনে বৃদ্ধি পাইছে। এজন আদৰ্শ নেতাৰ শিক্ষাৰ লগতে সততা, নিষ্ঠা, দূৰদৰ্শিতা আৰু জনসাধাৰণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা থাকিব লাগে।তথাপিও, একবিংশ শতিকাৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ আৰু এখন ‘উন্নত ভাৰত’ গঢ়ি তুলিবলৈ আমাৰ নেতৃত্ব শিক্ষিত আৰু আধুনিক চিন্তাধাৰাৰ হোৱাটো বাঞ্ছনীয়। ভৱিষ্যতে ৰাইজৰ সজাগতা আৰু নিৰ্বাচনত শিক্ষিত প্ৰাৰ্থীক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ মানসিকতাই ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ মানদণ্ড উন্নত কৰিব বুলি আশা কৰিব পাৰি।